W niewielkiej wiosce, gdzieś na końcu świata, pośród lasów i wzgórz Roztocza, wciąż żywa jest pamięć o największej – i bezkrwawej – rewolucji społecznej, jaka wydarzyła się na tych ziemiach.
W 1848 roku w Galicji zniesiono pańszczyznę.
Zniesiono poddaństwo.
System półniewolniczy, w którym nie można było sprzedać pojedynczego człowieka – Kaśki, Baśki czy Wojtka – ale można było sprzedać całą wieś. System, z którego nie dało się odejść, wyjechać, uwolnić.
Moment zniesienia pańszczyzny był momentem prawdziwej ulgi i radości. Został zapisany w kamieniu – w krzyżach pańszczyźnianych, przydrożnych pomnikach wolności, które do dziś stoją w centrach wsi i na rozstajach dróg. To one były i są znakami pamięci, wspólnoty i sprawczości chłopów.
W filmie pokazujemy, jak te znaki wracają do życia. Jak kamienne krzyże są ponownie zdobione – tak jak dawniej – ręcznie wykonanymi kwiatami z bibuły. Jak wspólnota znów spotyka się wokół symboli wolności.
Ale historia chłopska to nie tylko kamień.
To przede wszystkim opowieść.
Kultura ludowa nie była zapisywana w podręcznikach. Przenosiła się z ust do ust, z wieczornych rozmów, z pamięci dziadków, matek i babek. To właśnie ta „miękka tkanka kultury” najszybciej znika – jeśli nikt jej nie słucha i nie zapisuje.
Dlatego Dzień Wolności Chłopskiej jest także przestrzenią dla badaczy historii ludowej, etnografów i historyków. Bo zniesienie pańszczyzny nie zakończyło konfliktów. Po 1848 roku przez dziesięciolecia trwały krwawe spory serwitutowe o lasy, łąki i pastwiska – o podstawy przetrwania. Palono łąki, niszczono lasy, bito i zabijano chłopów zbierających chrust. Wolność przyszła, ale jej cena była wysoka.
Ten film jest opowieścią o pamięci.
O wolności wywalczonej bez broni, ale nie bez cierpienia.
O historii, która nie została zapisana – i dlatego łatwo ją stracić.
Dzień Wolności Chłopskiej – dokument zrealizowany podczas majowych obchodów w Gorajcu dzięki wsparciu Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego